అణు నియంత్రణకు బ్రేకులు ఎక్కడ? ప్రపంచ భద్రతపై కొత్త ముప్పు

స్పెషల్ స్టోరీ | ఆనంద్ గంట్యాడ, ఎడిటర్, పెన్ పవర్  గ్రూప్ ఆఫ్ మీడియా

ప్రపంచ శాంతి సమీకరణాలు మరోసారి అనిశ్చితి మబ్బుల్లో కప్పుకున్నాయి. అణ్వాయుధ నియంత్రణలో అమెరికా–రష్యాల మధ్య మిగిలి ఉన్న చివరి ప్రధాన ఒప్పందం ‘న్యూ స్టార్ట్’ గడువు 2026 ఫిబ్రవరి 5తో ముగియడంతో అంతర్జాతీయ భద్రతపై ఆందోళనలు మరింత పెరిగాయి. కొత్త ఒప్పందం కుదరకపోవడం వల్ల అణు ఆయుధాల పరిమితులపై ఉన్న కట్టడాలు సడలిపోయాయి. ఇది ప్రపంచాన్ని మళ్లీ అణు పోటీ దిశగా నడిపించే ప్రమాదాన్ని సూచిస్తోంది.

అణు పోటీకి ఆరంభం: చరిత్రలోకి ఒక చూపు :  1942లో అమెరికా ప్రారంభించిన Manhattan Project అణుబాంబుల అభివృద్ధికి నాంది పలికింది. 1945 జూలైలో తొలి అణు పరీక్షతో ప్రపంచ యుద్ధ రాజకీయాల్లో భారీ మార్పు వచ్చింది. అమెరికా అడుగుజాడల్లోనే సోవియట్ యూనియన్ 1949లో తన తొలి అణు పరీక్ష నిర్వహించింది. అలా ప్రారంభమైన అమెరికా–సోవియట్ అణు పోటీ దశాబ్దాల పాటు ప్రపంచాన్ని ఉత్కంఠలో ముంచింది. శీతల యుద్ధ కాలంలో అణు ఆయుధాల సంఖ్య విపరీతంగా పెరిగింది. భూమిని అనేకసార్లు నాశనం చేయగల సామర్థ్యం ఉన్న అణు వార్‌హెడ్లు రెండు దేశాల వద్ద పేరుకుపోయాయి.

నియంత్రణకు చేసిన ప్రయత్నాలు :  అణు పోటీ మానవాళికి ప్రమాదకరమని గ్రహించిన అగ్రరాజ్యాలు పలు ఒప్పందాల ద్వారా నియంత్రణకు ప్రయత్నించాయి: 1970లలో కుదిరిన SALT I, SALT II ఒప్పందాలు వ్యూహాత్మక ఆయుధాల విస్తరణకు కొంత బ్రేక్ వేశాయి. 1987లో కుదిరిన Intermediate-Range Nuclear Forces Treaty (INF) ద్వారా మధ్యశ్రేణి క్షిపణులను పూర్తిగా నిషేధించారు. అయితే 2019లో అమెరికా ఈ ఒప్పందం నుంచి వైదొలిగింది. 1991లో సోవియట్ యూనియన్ విభజన సమయంలో కుదిరిన START I చరిత్రలోనే అతిపెద్ద నిరాయుధీకరణకు దారితీసింది. తరువాతి దశలో వచ్చిన New START (2010) ఒప్పందం ప్రకారం, రెండు దేశాలు మోహరించే వ్యూహాత్మక అణు వార్‌హెడ్లను 1,550కు పరిమితం చేశాయి. ఈ ఒప్పందాల వల్ల పరస్పర తనిఖీలు, డేటా మార్పిడి, పారదర్శకత వంటి అంశాలు అమలులోకి వచ్చాయి. కానీ ఇప్పుడు ఆ వ్యవస్థ నిలిచిపోయింది.

ప్రస్తుతం అణ్వాయుధాల స్థితి , అంతర్జాతీయ అంచనాల ప్రకారం:  అమెరికా వద్ద సుమారు 5,000కు పైగా అణు వార్‌హెడ్లు రష్యా వద్ద 5,500కు పైగా అణు వార్‌హెడ్లు పరిమితులు లేకుండా పోతే, ఈ సంఖ్యలు మరింత పెరిగే అవకాశముంది. పాత ఆయుధాల ఆధునీకరణ, కొత్త తరం అణు సామర్థ్యాల అభివృద్ధి వేగం పెరగవచ్చు. 

చర్చలు ఎందుకు నిలిచిపోయాయి? : రష్యా అధ్యక్షుడు Vladimir Putin న్యూ స్టార్ట్‌ను షరతులు లేకుండా తాత్కాలికంగా పొడిగించాలని ప్రతిపాదించారు. అయితే అమెరికా పారదర్శక తనిఖీలు లేకుండా పొడిగింపుకు ఒప్పుకోలేదు. ఉక్రెయిన్ యుద్ధం తర్వాత అమెరికా–రష్యా సంబంధాలు తీవ్రంగా దిగజారాయి. పరస్పర అనుమానాలు పెరిగాయి. రష్యా తన అణు స్థావరాల తనిఖీలను నిలిపివేసింది. మరోవైపు, అమెరికా మాజీ అధ్యక్షుడు Donald Trump చైనాను కూడా ఒప్పందంలో చేర్చాలని పట్టుబట్టారు. కానీ చైనా దీనికి సానుకూలంగా స్పందించలేదు. ఫలితంగా చర్చలు ముందుకు సాగలేదు.

ఎఐ – అణ్వాయుధాల కలయిక: కొత్త ఆందోళన : ఇప్పటికే ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ సాంకేతికత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది. ఈ టెక్నాలజీని అణు ఆయుధ వ్యవస్థలతో అనుసంధానిస్తే, సాంకేతిక లోపాలు లేదా తప్పుదోవ పట్టించే డేటా కారణంగా మానవ జోక్యం లేకుండానే ప్రమాదకర నిర్ణయాలు తీసుకునే అవకాశం ఉందనే భయం నిపుణులు వ్యక్తం చేస్తున్నారు.

ఆర్థిక, పర్యావరణ ప్రభావం :  అణు ఆయుధాల అభివృద్ధికి వెచ్చించే భారీ నిధులు ప్రజా సంక్షేమం, ఆరోగ్యం, విద్య, పర్యావరణ పరిరక్షణ వంటి రంగాలపై ప్రతికూల ప్రభావం చూపే ప్రమాదముంది. ఆయుధ పోటీ పెరిగితే ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలపై ఒత్తిడి మరింత అధికమవుతుంది.

ముందున్న మార్గం: పరిష్కారం ఏమిటి? : 
అమెరికా–రష్యా కనీస స్థాయి దౌత్య చర్చలను పునరుద్ధరించాలి. డేటా మార్పిడి, పరిమిత తనిఖీలను తిరిగి ప్రారంభించాలి.
కొత్త తరం సాంకేతిక ఆయుధాలపై ప్రత్యేక చర్చా వేదికలు ఏర్పాటు చేయాలి. ఐక్యరాజ్యసమితి వేదికను మరింత సక్రియంగా ఉపయోగించాలి. భారత్, చైనా, ఫ్రాన్స్, బ్రిటన్ వంటి అణు శక్తి దేశాలను కూడా చర్చల్లో భాగస్వామ్యం చేయాలి.

అణుయుద్ధం – గెలుపు లేని యుద్ధం : 
అణుయుద్ధం జరిగితే గెలిచే దేశం అంటూ ఏదీ ఉండదు. మిగిలేది బూడిద మాత్రమే. శక్తి ప్రదర్శన కంటే శాంతి సాధనకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాల్సిన సమయం ఇదే. రాజకీయ వైషమ్యాలను పక్కనబెట్టి దౌత్య మార్గాలను ఎంచుకోవడం ద్వారానే ప్రపంచ భద్రతను కాపాడగలం.