యాప్‌ల యుగంలో యువత ఉపాధి: గిగ్‌ వ్యవస్థ నిజంగా పరిష్కారమా?

స్పెషల్ స్టోరీ |  ఆనంద్ గంట్యాడ, ఎడిటర్, పెన్ పవర్  గ్రూప్ ఆఫ్ మీడియా

భారతదేశంలో ఆర్థిక సంస్కరణల మూడు దశాబ్దాల ప్రయాణం ఉపాధి రంగంలో విప్లవాత్మక మార్పులను తెచ్చింది. ప్రపంచీకరణ, ప్రైవేటీకరణ, సరళీకరణ విధానాలు మార్కెట్‌కు కొత్త దారులు చూపించాయి. కానీ అదే సమయంలో స్థిర ఉద్యోగాల స్థానంలో కాంట్రాక్ట్‌, అవుట్‌సోర్సింగ్‌, గిగ్‌ విధానాలు విస్తరించాయి. ఓలా, ఉబర్‌, రాపిడో వంటి యాప్‌ ఆధారిత సేవల విస్తరణతో గిగ్‌ ఆర్థిక వ్యవస్థ వేగంగా పెరిగింది. ఈ నేపథ్యంలో గిగ్‌ వ్యవస్థ యువతకు శాశ్వత ఉపాధి మార్గమా? లేక నిరుద్యోగానికి కొత్త రూపమా? అనే ప్రశ్న మరింత కీలకంగా మారింది.

సంస్కరణల తర్వాత ఉపాధి రంగంలో మార్పులు : 1991 ఆర్థిక సంస్కరణల తర్వాత ప్రభుత్వ రంగం క్రమంగా కుదించబడింది. ఒకప్పుడు స్థిరత్వం, సామాజిక భద్రత, పెన్షన్‌, వేతన భరోసా కలిగిన ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు యువతకు ప్రధాన ఆశ్రయం.1951లో ఐదు పరిశ్రమలతో ప్రారంభమైన ప్రభుత్వ రంగ విస్తరణ 1956 నాటికి 17 కీలక రంగాలకు పెరిగింది. 2021 నాటికి కేంద్ర ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు 365కి చేరుకున్నప్పటికీ, ఉద్యోగాల సంఖ్య పెరగలేదు. 2013లో సుమారు 17.3 లక్షల ఉద్యోగులు ఉన్న కేంద్ర పబ్లిక్‌ సెక్టార్‌ సంస్థల్లో 2022 నాటికి ఈ సంఖ్య 10 లక్షలకు తగ్గింది. అందులో కూడా 43 శాతం మంది కాంట్రాక్ట్‌ కార్మికులే. ఇది శాశ్వత ఉద్యోగాల క్షీణతకు నిదర్శనం.

గిగ్‌ ఎకానమీ అంటే ఏమిటి? : 
BBC వివరణ ప్రకారం, శాశ్వత ఉద్యోగాలకు విరుద్ధంగా స్వల్పకాలిక ఒప్పందాలతో, పని చేసిన మేరకు పారితోషికం పొందే విధానమే గిగ్‌ వ్యవస్థ. యాప్‌ ఆధారిత రవాణా, ఫుడ్‌ డెలివరీ, హోమ్‌ సర్వీసులు, ఫ్రీలాన్సింగ్‌ రంగాల్లో ఈ వ్యవస్థ వేగంగా విస్తరించింది. సంస్థలకైతే శాశ్వత ఉద్యోగులపై ఖర్చు తగ్గుతుంది. కార్మికులకు మాత్రం స్థిరత్వం ఉండదు.

ఈ వ్యవస్థలో: పని చేసినంత మాత్రమే ఆదాయం నిర్దిష్టమైన పని సమయం లేదు ఉద్యోగ భద్రత లేదు సామాజిక భద్రతా ప్రయోజనాలు లేవు స్వేచ్ఛ ఉన్నట్లు కనిపించినా, అనిశ్చితి ఎక్కువ.

యువత గణాంకాలు – వాస్తవ చిత్రం : State of Working India 2023 నివేదిక ప్రకారం 25 ఏళ్ల లోపు ఉన్న పట్టభద్రులలో నిరుద్యోగం 42.3% వరకు ఉంది. Centre for Monitoring Indian Economy (CMIE) గణాంకాల ప్రకారం 20–24 ఏళ్ల వయస్సు గల యువతలో నిరుద్యోగం సుమారు 63% వరకు ఉంది. పార్లమెంట్‌లో వెల్లడైన సమాచారం ప్రకారం 2022లో కేంద్ర ప్రభుత్వ విభాగాల్లో 9,64,359 ఉద్యోగాలు ఖాళీగా ఉన్నాయి. దేశ జనాభాలో 50% పైగా 28 ఏళ్ల లోపే ఉన్నారు. యువశక్తి దేశ భవిష్యత్తు. కానీ వారికి శాశ్వత ఉపాధి దొరకకపోవడం ఆందోళనకరం.

జీడీపీ పెరుగుదల – ఉపాధి పెరుగుదల కాదా? : 
ఆర్థిక వృద్ధిని సాధారణంగా స్థూల జాతీయోత్పత్తి (GDP) ఆధారంగా అంచనా వేస్తున్నారు. కానీ ఉపాధి, వేతనాలు, శ్రామిక భద్రత వంటి అంశాలు ఆర్థిక చర్చల్లో వెనుకబడ్డాయి. దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ పెద్దదవుతున్నప్పటికీ ఉద్యోగాల పెరుగుదల ఆ మేరకు లేదు. ఇది “జాబ్‌లెస్‌ గ్రోత్‌” అనే విమర్శకు దారి తీసింది. గిగ్‌ కార్మికులు కార్పొరేట్‌ సంస్థలకు అంతర్గత శ్రామిక శక్తిగా పనిచేస్తున్నప్పటికీ, వారికి ఉద్యోగ హక్కులు, భద్రత లభించడం లేదు.

గిగ్‌ వ్యవస్థ – అవకాశమా? అపాయమా? :  అవకాశాలు, తక్షణ ఉపాధి అవకాశం, స్వతంత్రంగా పని చేసే స్వేచ్ఛ పార్ట్‌టైమ్‌ ఆదాయం, అపాయాలు ఆదాయం స్థిరంగా ఉండదు ఆరోగ్య, బీమా, పెన్షన్‌ వంటి సదుపాయాలు లేవు కంపెనీల ఆల్గోరిథమ్స్‌పై ఆధారపడే జీవితం చట్టబద్ధ రక్షణ లోపం గిగ్‌ వ్యవస్థ తాత్కాలిక ఉపాధి పరిష్కారం కావచ్చు. కానీ దీర్ఘకాలిక భద్రత కల్పించలేకపోతే అది నిరుద్యోగానికి కొత్త రూపమే అవుతుంది.

వలసల పెరుగుదల – నిరాశ ప్రతిబింబం : 
స్థిర ఉద్యోగాలు లేకపోవడంతో అనేక మంది యువత విదేశాలకు వలస వెళ్తున్నారు. దేశంలో అవకాశాలు లేవనే భావన పెరుగుతోంది. అభివృద్ధి అంటే అందరి వృద్ధి కావాలి గాని కొందరి వృద్ధి కాదని Mahatma Gandhi పేర్కొన్నారు.
దేశ ఆదాయం ఎంత అనేది కంటే, ప్రజలకు కనీస అవసరాలు — తిండి, వసతి, విద్య, వైద్యం, ఉద్యోగ భద్రత — ఎంతవరకు అందుతున్నాయన్నదే అసలు అభివృద్ధి సూచిక.

ముందున్న దారి ఏమిటి? : గిగ్‌ కార్మికులకు చట్టబద్ధ గుర్తింపు కనీస వేతన భరోసా, సామాజిక భద్రత ఖాళీ ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల భర్తీ కార్మిక చట్టాల సంస్కరణ యువత నైపుణ్యాభివృద్ధికి ప్రాధాన్యం గిగ్‌ వ్యవస్థను పూర్తిగా తిరస్కరించడం సాధ్యం కాదు. కానీ దాన్ని నియంత్రణలోకి తీసుకువచ్చి, కార్మిక హక్కులను పరిరక్షించే విధానాలు రూపొందించడం అత్యవసరం.

చివరిగా:  గిగ్‌ ఆర్థిక వ్యవస్థ యువతకు తాత్కాలిక ఉపాధి అవకాశాలు అందిస్తోంది. కానీ అది శాశ్వత ఉపాధి భరోసా ఇవ్వలేకపోతే దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థలో అసమానతలు మరింత పెరుగుతాయి. యువత నిరాశతో ఉండకూడదు. ఉపాధి భద్రతతో కూడిన అభివృద్ధి సాధించడమే నిజమైన ఆర్థిక సంస్కరణ.